Kulti i kërmës (Pjesa e parë)

Koha nuk është shpëtimtare e shpirtit të poetit. Por është shpëtimtare e veprës së poetit - Maritain, Përgjegjsia e artistit.

Akuzave kundër artistit që ka prodhuar art në kohën e totalitarizmit si bashkëpuntor i regjimit, dashamirësit e artistit u kundërpërgjigjen me anashkalim si mbrojtës të artit, duke argumentuar se pak rëndësi ka çfarë ka bërë autori si person i vdekshëm i kaplluar në darën e rrethanave të kohës; çfarë vërtet ka rëndësi është vepra e pavdekshme lënë pasardhësve që admirojnë veprën në vetvete pa interes për rrethanat historike, me të cilat le të merren kush e ka për zanat (historianët). E kush do t’ia dijë sot “mër jahu” që Shekspiri (për më tepër shumëkush mendon se nuk ka ekzistuar as si person) paskërka bashkëpunuar me policinë elisabetjane, ose Dostojevskij me Ohrana-n? T’ia lemë kohës të gjykojë, nëse vepra do t’i rezistojë kohës, atëherë autori është automatikisht i shëlbyer. Pra koha shëlbon veprën, për pasojë edhe autorin, që “i’u prehtë shpirti aty ku është” psherëtijnë edhe të bindurit që nuk ka tjetër gjë përtej kalbëzimit të kufomës (ku i dihet, ne me lazëm?). Pastaj, sipas ligjit të tretë të Njutonit, nga mbrojtja avokatët hidhen në kundërsulm si prokurorë: goditja e artistit për çfarë ka bërë si person (argumentum ad hominem) ishte tipike për regjimin totalitar, pra historia po na përsëritet pikërisht prej atyre që kërkojnë t’i bëjnë asaj gjyqin, dhe pikërisht ndërkohë që gjyqi i bëhet. Hopla shilarsi anon nga ana tjetër e u vjen radha përsëri prokurorëve që akuzojnë përkundrazi: jo, historia përsëritet nëse nuk dënohet faji dhe tregohet fajtori. Përsëri zbythen në mbrojtje avokatët: hë se “ashtu ishte koha atëherë”, sistemi e kish fajin, ai Enveri, ata jugosllavët, sovjetikët, kinezët, ufo-t … . E kështu pa fund për pothuaj 30 vjet rresht bjeru t’i biem, thurr e çthurr lesh dialektik nëpër media, qebaptore e foltore, ashtu si e do koha sot. Koha do ta zgjidhë vërtet, por në mënyrën e saj, mbasi të gjithë, prokurorë, avokatë dhe të pandehur, aktorë dhe spektatorë, autorë dhe përftues të veprës së artit t’i kenë kthyer potkojtë nga dielli duke i lënë pasardhësve veprën e pavdekshme të nyjes gordiane “na ishte koha njëherë” e sotmja na le shëndenë si mungesë e çdo perspektive të ardhme.

I gjithë ky pështjellim është pasojë e një operacioni kulturor fals, që ndan artificialisht dhe kriminalisht autorin prej veprës (të lidhura ngushtë si mishi me thoin ose më saktë si shpirti me trupin, subjekti me objektin, qielli me tokën, konteksti me tekstin etj), dhe një paradigme kulturore shumë më tepër false dhe kriminale me të cilën zanafillon epoka moderne: mohimin e qenies së botës tjetër, dmth mohimin e qënies së Zotit ose të paktën të vënies në dyshim (në variantin soft agnostik, as mish as peshk). Paradigma dhe operacioni kulturor në fjalë ndërlidhen bashkë si shkaku me pasojën, bile parë hollë hollë janë projektime në rrafshe të ndryshme konceptimi të së njëjtës dukuri. Ateizmi agresiv i fundshek. XIX dhe fillimshek. XX, frymzues i lëvizjeve revolucionare moderne të çdo lloji pozicioni politik, ishte stadi përfundimtar i një procesi gradual që zanafillon si operacion ndarës i Zotit (Krijuesit) prej krijimit në përgjithsi dhe krijesës në veçanti (njeriut).

Punët e mira bëhen dalngadalë, kultura njësoj si “qeveria, e kap leprin me qerre”. Botkuptimi deist, frymëzues për shumicën e iluministëve dhe revolucionarëve të shek. XVIII mëton ta tregojë Zotin si Krijues që nuk ndërhyn - dhe nuk mund, e as dëshiron të ndërhyje - në çështjet e krijimit dhe nuk merr pjesë në hallet dhe gëzimet e krijesës (njeriut). Pra në botkuptimin e hershëm iluminist, Krijuesi (Autori), kur nuk mohohet shqeto (e deri përbuzet si në rastin e Didëroit), paraqitet rëndom i ndarë prej krijimit (veprës), sikur të ishte një mekanik turni që, mbasi ka prodhuar një mekanizëm të koklavitur, i jep një shkelm si kalama moskokçarës. Deizmin e pasoi panteizmi i shek. XIX, i cili, duke identifikuar Krijuesin me krijimin - përkatësisht autorin me veprën, shpirtin me trupin etj -, asgjëson Zotin si qënie person (autorin) dhe lë të vegjetojë vetëm trupin e Tij (krijimin, veprën). Duke mohuar origjinën trashendente të botës, çfarë mbetet në tavë është loja e përjetshme e materies, këtu dhe tani, gjithnjë e qenë, kurrë e krijuar. Operacioni panteist është dyfish kriminal mbasi rrek të fshehë vrasjen mbas një lëvizje shkathtësisht mashtruese që çvendos sakralitetin nga Hyji tek bota (nga shpirti tek trupi, nga subjekti tek objekti, nga autori tek vepra etj). Dmth pantezmi e bën të dukshëm e të prekshëm Hyjin - dikur i padukshmëm meqë i fshehur mbas krijimit - po aq sa një kufomë, e pikërisht kufomën e Atij që porsa vrau. Me shumë të drejtë Schopenhauer e quante panteizmin paradhomë të materializmit, e prej këtu e shkurtër është udha për të arritur tek desakraliteti i pozitivizmit dhe më pas tek agresiviteti ateist i materializmit, të gjitha adhurime të ndryshme të një krijimi pa Zot, të një vepre pa autor.

Nga perspektiva e sa më lart shpallja “vdekje e autorit”, që pason lindjen e lexuesit sipas Roland Barthes, është dukuri në vazhdim e klithmës së Niçes për “vdekjen e Zotit” (Autorit dhe Autoritetit par excellence ), me pasojë lindjen e mbinjeriut. Meqë Niçe e ka pranuar vetë tek Shkenca gazmore (paragrafi 125) se në këtë rast kemi të bëjmë me një vrasje (interpretuar prej Frojdit si vrasje e atit në shumë kuptime), vdekja e autorit është eufemizëm që fsheh vrasjen e tij. Nisur nga sa u tregua më sipër, që vrasja e autorit (shpirtit) implikon si pasojë logjike dhe historike vrasjen e veprës (trupit si kufomë), shpallja “vdekje e artit” rezulton njësoj eufemizëm për të fshehur vrasjen e veprës si shkallmim i çdo lloj forme, subjekti, kuptimi, logjike, etike, estetike. Shih e shkruaj për çfarë ndodh vërdallë.

Sipas Roland Barthes historia e vdekjes së autorit zanafillon me Floberin që vë në dukje i pari “problematicitetin e shkrimit”, pastaj trashet puna me poetin Mallarme, sipas të cilit “është gjuha që flet”, dmth gjuha qëndroka mbi shkrimtarin (autorin) si karikaturë e kalit që kalëron mbi kalorsin. Pikërisht në këtë hulli (në fakt hapur nga formalistët rusë në vitet 20-të të shekullit të kaluar) plugon Roland Barthes, i cili, ndryshe nga sa më parë tij hulumtohej autori për të kuptuar tekstin, shpalli vdekjen e autorit dhe për pasojë lindjen e lexuesit, në kuptimin që teksti është i lexuesit. Thënë me fjalë të tjera kuptimi i një teksti nuk qëndron në origjinën e tij (krijuesi, autori), por në vëndarritjen e tij - dmth lexuesi - dhe çdo tekst rishkruhet sa herë rilexohet. Një herë lëshuar turravrap tatëpjetës, vështirë të ndalesh më. Prandaj më pas vjen Foucault me tezën që shkrimi e “vret” autorin, e akoma më pas vjen marathonomaku Derrida, i cili, duke shpallur se “nuk ka asgjë jashtë tekstit”, heq çdo pikë referimi të mundëshme, dmth kaq e pati, cofi edhe lexuesi - autori po e po - dhe mbetet gjallë vetëm teksti, vetë zot e vetë shkop. Me fjalë akoma më të tjera teksti tani paraqitet si sistem fiktiv, një sistem i mbyllur që i mjafton vetvetes, lexon vetveten, e shumë shumë mund të ndërlidhet me tekste të tjerë. (Prandaj teksti postmodern, postrukturalist e dekonstruktivist paraqitet i rrëmujshëm, pa kokë e pa bisht, i pakuptushëm, i shprishur, jasht kontrollit, i shkuar duarsh autorit - sikur ligjin ta bënin zanoret, bashkëtingëlloret, pikat, presjet dhe pikëpresjet -, ndërsa shkruesi paraqitet si fallxhori në vaktit, rrethuar nga lexues gojëhapur që shtiren se kuptojnë të pakuptueshmen abrakadabra nga frika se përdryshe dalin kaqolë të prapambetur). Që së fundi ngordhi edhe teksti, pra që krimi u krye plotësisht, nuk ka nevojë të shpallet, sepse vdekjet e vërteta janë ato që nuk i vë re njeri, që kryhen pa shpallje, pa ceremoni, pa varr, vdekur e pa kallur.

Në këtë rast kemi të bëjmë me një renie në arkeotip, sepse vetë akti i shkrimit implikon vdekjen si lënie amaneti ose testamenti (jo më kot quajtja “testament” e Librit). Në çdo nëntor të kryeqytetit, kur nëmata i’a beh panairi i librit shoqëruar nga qarjet e “mikut të librit”: nuk lexon më njeri, nuk ka mbetur njeri pa shkruar libër, konkurencë e pandershme (gjigantët e ishsoc-realit nuk lënë hapsirë për xhuxhmaxhuxhët e tashkap-realit, politikanët shkrimtarë fundosin shkrimtarët e mirfilltë), përkthime për ibret, librat shiten trotuarëve si rraqet e gabit etj, etj, duhet shtuar mbi samar edhe sa u trajtua më sipër: libri ka vdekur me kohë e me vakt, para se të kujtoheshim e të robtoheshim për liri shkrimi dhe ekonomi tregu. Ndoshta nga kjo pikpamje mund të bëhet e kuptueshme, ose të paktën e pranueshme, deklarata fishekzjarr e Kadaresë se nuk do të shkruajë më romane, bërë në nëntorin e fundit të kryeqytetit (intervistë me Blendi Fevziu në emisionin Opinion në TV Klan, 11/11/2011), e cila pason një të mëparshme që nuk do të shkruajë më poezi (të dyja bërë pa thënë përsenë). Akoma e paqartë ringjallja dhe në çfarë forme do mbijetojë - në rast se - libri në hapsirën virtuale.

Paraqitja autor i vdekshëm dhe vepër e pavdekshme, prejardhur nga paradigma moderne që botë tjetër s’ka, mund të kthehet përmbys nëse pranohet se Zot dhe botë tjetër ka. Dmth nëse pranohet aksioma që shpirti është i pavdekshëm dhe trupi i vdekshëm, rezulton përkundrazi vepra e artit e vdekshme dhe autori person i përjetshëm, që mbas kalbëzimit të kërmës shkon si person shpirtëror aty ku t’i ketë bërë vendin vetes: në ferr, purgator, parajsë (më saktë banon në të njëjtin nivel shpirtëror që ka jetuar në tokë, në atë botë nuk gjejmë gjë tjetër përveç çfarë çojmë atje). Një herë asgjësuar pavdekshmëria e personit në epokën e kulturës moderne - bazuar në aksiomën që botë tjetër s’ka -, natyrshëm aureola e pavdekshmërisë i kalon veprës, se është e padurueshme pranimi i zhdukjes totale pa lënë asnjë gjurmë. Humbja e aureolës së veprës së artit në epokën e riprodhimit të saj teknik (Walter Benjamin) është shkallëzim i mëtejshëm i procesit të desakralizimit të Krijimit konceptuar si vepër pa autor dhe materie pa shpirt, me pasojë shfrytzimin pa karar të krijesës (konisideruar individ-kërmë pa prejardhje e fat hyjnor) dhe Krijimit, trajtuar bjeri me top si mall pa zot.

Fund i pjesës së parë

1 Like

Paragrafi i famshem ku Niçe pershkruan, jo vetem vdekjen e Zotit, por vrasjen e tij. Pra pershkruan jo mohimin e Zotit si rendom fenomen iluminist modern, por pohimin e ekzistences se tij si vrasje, rendom fenomen nihilist ngambrapamodern:

Ku humbi Zoti? - bërtiti - po ju’a them unë! Ishim ne që e vramë: ju dhe unë. Ne të gjithë jemi vrasësit e tij! Por si arritëm ta bëjmë këtë? (…) Nuk dëgjojmë pra asgjë nga zamallahija e varrmihësve që po e varrosin Zotin ndërkohë? Akoma nuk nuhatim erën e qelbur të kalbëzimit hyjnor? Madje edhe vetë perënditë janë kalbëzuar! Zoti ka vdekur! Zoti ka mbetur kallkan vdekur! Dhe jemi ne që e kemi vrarë! Si do të ngushëllohemi ne, vrasësit e të gjithë vrasjeve? Çfarë kishte bota më e shenjtë dhe më e fuqishme derimë sot, vdiq përlyer në gjak nën thikat tona; kush do të pastrojë këtë gjak prej nesh? Me çfarë uji mund të lahemi? Çfarë rite shfajësimi, çfarë marifete të shenjta na duhet të trillojmë? A nuk është madhështia e këtij veprimi tejet e madhe për ne? - Niçe, Shkenca gazmore, paragrafi 125.

Nuk kam fjale, shkrim fantastik. Vrit Zotin dhe ke vrare veten. Ky vullnetarizem per te shkruar me nje fryme kaq humanitare, e per me teper si anonim, do te te shperblehet, ne kete bote do te doja une, se s’mund te rri pa te uruar: “T’u befte dita njemije”

Falimneres eshte pak per kete lloj komplimenti, por komplimenti me i mire eshte qe e ke kuptuar hallin e shkrimit.

Mjafton qe njeri ka arrit te kuptoje autorin, te tjeret jane çeshtje numrash. Me kaq eshte i justifikuar dhe shperblyer tere mundimi i autorit.